Over rouw, familie en wat praten wél kan doen

Al jaren ziet ze hoe hij steeds verder in zichzelf verdwijnt: somber, teruggetrokken, fatalistisch. Ze praat met hem, wandelt met hem, belt uren. Soms zoekt hij hulp, soms haakt hij af. “Hoeveel gesprekken we ook voerden: het heeft zijn dood niet voorkomen,” zegt Eva. “Hij was vastbesloten. Maar dat betekent niet dat praten niets heeft gedaan. Het gaf hem soms lucht. Even geen geheim, even niet alleen met die donkere gedachten.”

Een gezin dat zwijgt

Eva groeit op in een groot gezin op de Veluwe. Tien kinderen, een vader die voorzitter is van de plaatselijke kerk. Religie is de structuur waar het gezinsleven omheen gebouwd is. Haar jongste broer past daar niet in. "Hij was meer van evolutie en wetenschap.”

In haar familie wordt verschillend gesproken over het overlijden. “Zelfmoord is in sommige geloofsgemeenschappen een zonde. Daar geen gesprek bij, geen erkenning, geen nuance.” Na het overlijden van haar broer ontstaat er binnen de familie een duidelijke scheidslijn. Een deel vermijdt het woord suïcide en spreekt over ‘een tragisch ongeval’ of ‘een gevolg van alcohol’. Anderen - onder wie Eva - willen het juist wel benoemen, omdat zwijgen het verlies zwaarder maakt, en omdat het ontkennen voelt alsof zijn echte verhaal wordt uitgewist.

Als het woord niet mag bestaan

Wat Eva raakt, is niet alleen dát er anders naar het overlijden wordt gekeken, maar vooral wat dat doet met wie haar broer was. “Het voelt alsof hij weer niet wordt gezien in wie hij eigenlijk was. Hij wordt weer in dat malletje gestopt waarin zij hem wilden duiden. Alsof zijn verhaal niet mag bestaan, omdat het niet past.” Daarom vermijdt ze inmiddels het gesprek hierover met een deel van de familie. “Het heeft geen zin. Het drijft ons uit elkaar. Ze hebben een ander gedachtegoed wat tussen ons in staat.” Zwijgen is dan geen rust, maar een nieuwe werkelijkheid. Iedereen weet iets, voelt iets, maar niemand raakt het aan. En precies daarin wordt rouw eenzaam.

Als rouw donker wordt

Na de uitvaart wordt het stil. Het besef van het definitieve komt binnen met een vermoeidheid die Eva niet kende. "Alsof ik die van hem had overgenomen," zegt ze. "Het is een rouw die een soort donkerte met zich meeneemt. Een schaduw die je niet zomaar neerlegt. Veel donkerder dan andere overlijdens."

In die periode was er veel steun van vrienden en kennissen, maar praten bleek toch lastig. “In die periode sprak ik veel met een vriend die ook een suïcide heeft meegemaakt. Hij wist heel precies hoe het voelde. Hoe anders rouw is na een suïcide. Vooral de gevoelens van schuld (‘ik had meer moeten doen om hem te helpen’) waren de eerste maanden heel intens. Dat herkende hij heel goed, en dat hielp. Andere vrienden wilden er wel over praten, maar daar zat dan die belemmering van beide kanten. Ik wilde hen niet belasten, en zij wisten soms niet wat ze moesten zeggen. De steun was er, alleen kon dat die donkere rouw niet wegnemen.

Schaamte en stilte

Ook buiten haar familie voelt ze hoe het onderwerp kan isoleren. “Het is gewoon een zwaar onderwerp. Ik denk ook: ik moet er toch over kunnen praten, maar dat doe ik niet.” Ze merkt dat er schaamte op zit. “Aan kanker kun je niks doen, maar suïcide… dat voelt toch als eigen verantwoordelijkheid. Ik ben bang voor een veroordeling.”

Die schaamte wordt ook gevoed door hoe mensen soms reageren als het onderwerp wél ter sprake komt. Niet uit onwil, maar uit ongemak. Dan komen er vragen die hard kunnen binnenkomen: ‘Heb je het al verwerkt?’ of ‘Denk je er nog veel aan?’ “Het is goed bedoeld, maar het raakt aan iets dat nooit helemaal overgaat. Rouw kent geen tijdlijn. Het is geen project dat je afrondt; het wordt onderdeel van je leven.”

Met vriendinnen kan ze praten, maar toch begint ze er zelf zelden over. “Ik laat het erg bij de ander. Als zij de ruimte ervoor hebben, dan is het goed. Ik wil hen er toch niet mee belasten, ook al zeggen ze dat het mag.” Als ze het hardop zegt, hoort ze zelf wat het doet. “Dat gevoel is toch wel eenzaam nu ik het er zo over heb. Dat besef ik vaak niet, dat is een automatische reflex. Zo van ‘ik houd het wel voor mezelf’.”

Iemand die hem wél even ziet

Juist daarom blijven de momenten hangen waarop iemand het zwijgen doorbreekt. Eva vertelt over een vriendin die zomaar een foto van haar broer pakt en naar hem vraagt. “Dat vond ik zo ontzettend lief. Dan voelt het alsof hij er nog even is. Alsof iemand hem ziet, dan is hij niet vergeten.”

Ze zou willen dat meer mensen dat durven. Niet met perfecte zinnen, niet met oplossingen, maar gewoon door er te zijn.  Met de moed om iets te zeggen, al is het onhandig. “Het feit dat mensen er überhaupt over beginnen, is al fijn,” zegt ze. “Alleen komt het soms nauw met hoe je het zegt.” Voor haar is het simpel: kijk niet weg, wacht niet op de ander, maar zet zelf voorzichtig een stap.

Praten haalt eenzaamheid weg

Na alles wat ze heeft meegemaakt, voelt Eva meer dan voorheen dat we niet alles kunnen doen om suïcide te voorkomen. “Sommige mensen willen echt dood,” zegt ze. Maar als het dan toch gebeurt, laat het dan alsjeblieft niet in eenzaamheid gebeuren. “Het is vooral die eenzaamheid, het lijden dat aan de dood voorafgaat. Dat is het ergste. De dood zelf niet. Wel voor de nabestaanden. Voor hen is het het ergste om te weten dat de ander heeft geleden. En dat zijn vaak de donkere gedachten, helemaal alleen.”

Praten haalt niet alles weg, maar het kan iets verlichten. “Je geeft iemand even lucht. Even het gevoel dat je er samen doorheen gaat.” Misschien is dat wel de kern van haar verhaal: dat zwijgen vaak voortkomt uit angst of overtuiging, maar bijna altijd hetzelfde doet; het maakt zwaarder, kouder, eenzamer. Terwijl één vraag, één foto of één zin soms al genoeg is om iemand even te laten bestaan. “Een gesprek lost niet alles op, maar stilte maakt alles zwaarder. Uiteindelijk wil ieder mens gezien worden, ook in het donker.”

Over dit verhaal

Na het interview besloot de geïnterviewde toch anoniem te blijven. Ze zegt hierover: “In mijn gedrevenheid om taboes te doorbreken, nam ik me voor om ons verhaal te delen. Ik merk dat dit veel meer met me doet dan ik vooraf had verwacht. Ook kan het nieuw leed in de familie veroorzaken, terwijl we al zoveel te verwerken hebben.” Daarom is de naam in dit artikel fictief.