Welke signalen kun je herkennen?

Niet iedereen die worstelt met suïcidale gedachten laat dat duidelijk merken. Soms zijn de signalen subtiel. Iemand trekt zich bijvoorbeeld steeds meer terug, lijkt somber of hopeloos, of heeft minder belangstelling voor hobby's en dagelijkse bezigheden. Soms zegt iemand dat niets meer zin heeft of lijkt diegene dingen te willen afronden of afsluiten. Een of meer van deze signalen betekenen niet automatisch dat iemand aan zelfdoding denkt. Ze kunnen wel een aanleiding zijn om eens te vragen hoe het écht gaat.

Start het gesprek

Veel mensen vinden het spannend om hun zorgen uit te spreken. Ze zijn bang iets verkeerds te zeggen of denken dat ze iemand op ideeën kunnen brengen door erover zelfdoding te beginnen. We weten dat dit juist niet zo is. Een open en oprechte vraag kan helpen om gevoelens bespreekbaar te maken en de drempel verlagen om hulp te zoeken. Een eenvoudige vraag is vaak al voldoende om het gesprek te openen: ‘Hoe gaat het écht met je?’ Blijven je zorgen bestaan of geven de signalen daar aanleiding toe? Durf dan ook expliciet te vragen: ‘Denk je weleens aan zelfdoding?’ of ‘Heb je gedachten om een einde aan je leven te maken?’ Zo’n directe vraag brengt iemand niet op ideeën, maar kan juist ruimte geven om er eerlijk over te praten. Luister zonder te oordelen en geef de ander ruimte om zijn of haar verhaal te vertellen. 

Zorg ook voor jezelf

Als je je zorgen maakt om iemand, kan dat veel impact op je hebben. Blijf niet alleen met die zorgen rondlopen. Ga het gesprek aan, maar zoek ook steun voor jezelf. Bespreek je zorgen met iemand die je vertrouwt of vraag advies aan een professional.

Praten kan levens redden

Met de campagne Praten kan levens redden vragen we als GGD met de gemeenten uit onze regio aandacht voor het herkennen van signalen en het belang van een open gesprek. Iedereen kan iets betekenen voor een ander. Meer informatie, tips en praktische handvatten vind je op www.ggdnog.nl/pratenkanlevensredden. 

De gesprekken beginnen vaak wat lacherig. Een groepje vrienden wijst naar elkaar. “Hem moet je hebben, die praat nooit.” Soms begint het met een stoere opmerking, passend bij de festivalsfeer: “Los het op met een krat bier.” Maar na een serieuze tegenvraag of een opmerking van iemand uit de vriendengroep verandert de toon. Iemand vertelt over een suïcidepoging van een collega, de ander is een familielid verloren. De groep valt stil. Luistert. En stelt dan vragen.   

‘Stoere mannen’

Met een fysieke klacht weten de meeste mensen de huisarts wel te vinden. Bij mentale klachten ligt dat vaak anders, zien Anne Marie Maalderink-Busch, praktijkondersteuner-GGZ en Lilian Grupping, kaderhuisarts GGZ bij Huisartsenorganisatie Oost-Gelderland. Grupping: “Mentale klachten, daar wordt niet zo makkelijk over gesproken. Zeker niet bij, zeg maar, de ‘stoere mannen’.” Waar kom je die groep in onze regio in grote aantallen tegen? Op de Zwarte Cross. Ze lacht: “Als zij niet naar de huisarts komen, dan moeten wij maar naar hen toe gaan.” Met dat idee besloten ze de organisator van de Zwarte Cross, de Feestfabriek, te benaderen.

Ze bleken niet de enige met die wens. Onze GGD staat al jaren met de ‘Veilig Feesten’-stands op de Zwarte Cross. Vanuit Samen Minder Suïcide zocht GGD NOG-projectleider Martine Peppelenbos naar een manier om ook suïcidepreventie een plek te geven op het festival. Waarom juist daar? Peppelenbos verklaart: “Mensen die werkzaam zijn in de agrarische sector hebben relatief een van de hoogste risico’s op zelfdoding. Onze regio bevat veel plattelandsgebied, de agrarische sector is voor ons dus een belangrijke risicogroep. Op de Zwarte Cross zien we veel mensen uit deze doelgroep.” Toen Grupping en Peppelenbos elkaar troffen bij een bijeenkomst van Samen Minder Suïcide, bleek dat ze aan hetzelfde dachten. De huisartsen en praktijkondersteuners-ggz wilden het terrein op, wij hadden met Veilig Feesten al een vertrouwde plek. Dus trokken ze samen op.

Juiste toon

Niemand komt naar de Zwarte Cross met het voornemen om eens rustig over psychische klachten te praten. Daarom moest de vorm aansluiten bij de festivalsfeer. Er waren polsbandjes, zonnebrillen, bordjes met Achterhoekse kreten, een wensboom en een rad waarmee bezoekers konden aangeven hoe ze zich voelden. En natuurlijk die fysieke drempel. Grupping: “Die legden we neer en mensen vroegen nieuwsgierig waar het voor was. Dan konden we uitleggen dat de drempel staat voor de stap om over mentale problemen te praten. Of we stelden de vraag: hoe hoog is jouw drempel om hulp te zoeken?” Ook dragqueen Mary Miracle sloot aan. Zij sprong met bezoekers over de drempel en hielp zo de boodschap zichtbaar te maken dat praten over mentale klachten belangrijk is ongeacht wie of wat je bent. Dat praten helpt.

Het was ook belangrijk de juiste toon te pakken. Luchtig starten, maar ook op het juiste moment een tegenvraag stellen of meebewegen als de toon serieus wordt. “Je kan ook de plank misslaan”, zegt Peppelenbos. Juist daarom stonden er mensen die gewend zijn om met mentale gezondheid om te gaan. Zij konden aansluiten bij de festivaltaal, maar ook inschatten als er iets anders nodig was. Zo ontstonden open gesprekken op een plek waar je dat misschien niet verwacht. Bezoekers vertelden over hun ervaringen, over zorgen om vrienden of verlies door suïcide in hun omgeving. Anderen kwamen later nog eens terug om te zeggen hoe belangrijk ze het vinden dat dit onderwerp op het festival besproken werd. “Daar zit de winst volgens mij alleen al”, zegt Peppelenbos.

Dinsdagdip

De festivalgangers werden ook gewaarschuwd voor de beruchte dinsdagdip. Na een feestelijk weekend vol muziek, drank, vrienden en slaaptekort houdt bijna elke festivalganger nog wel rekening met een brakke maandag, maar juist de dag erna kan dan zwaar vallen. “Dat is de dag waarop het gewone leven zich meldt. Je moet weer een jaar wachten, je ziet je vrienden niet meer, de bankrekening is leeg en je baan is misschien toch niet zo leuk als je dacht”, legt Grupping uit. Die mogelijke dinsdagdip gaven de vrijwilligers daarom bewust mee. Niet om de pret te bederven, wel om te zeggen: kijk ook dan nog even naar elkaar om, zoek elkaar nog even op.

Eerste stap

Ze gingen het festivalterrein op met enthousiaste vrijwilligers, allemaal professionele hulpverleners uit de huisartsenzorg. Op het festival zelf ging het echter niet om hulpverlenen, daarvoor was er zo nodig onder meer het Rode Kruis. Het doel was juist om er eerder bij te zijn. Een gesprek openen voordat klachten ernstig worden. “Suïcidepreventie begint niet bij 113”, zegt Grupping. “We willen veel vroeger in de keten zitten.” Het liefst begint dat in de eigen omgeving, bij vrienden, thuis of op het werk. En als praten daar niet lukt, of als er meer nodig is, dan is de huisarts of praktijkondersteuner een logische eerste stap. Thuisarts.nl biedt ook laagdrempelig betrouwbare informatie.

Zaadje planten

“Het zaadje is behoorlijk geplant”, zegt Peppelenbos. “Dat moeten we warm houden.” Wat Grupping en haar betreft krijgen mentale gezondheid en suïcidepreventie een vaste plek op de Zwarte Cross. Ze willen volgend jaar nog beter zichtbaar aanwezig zijn. Want wat deze editie wel is gebleken; juist in het feestgedruis ontstaan gesprekken die anders misschien niet worden gevoerd.

Hulp nodig?

Heb je mentale klachten of maak je je zorgen om iemand anders? Neem contact op met je huisarts of kijk op thuisarts.nl/psychische-klachten. Denk jij aan zelfdoding? Bel 24/7 gratis en anoniem met 113 of chat op 113.nl.

Afspraak huisarts of praktijkondersteuner

Benieuwd hoe een gesprek bij de huisarts of praktijkondersteuner verloopt? Bekijk de video:

"In disse tente doat wi'j het pas as oke zegd is", staat erop. Vertaald: in deze tent hebben we seks met consent. Een knipoog, maar met een serieuze boodschap erachter. Sense is het centrum voor seksuele gezondheid van de GGD, waar je anoniem terecht kunt met vragen over soa, zwangerschap, anticonceptie en seksualiteit.

Ontbijt met een boodschap

"De vrijdagochtend is van oudsher het moment dat we de camping van de Zwarte Cross opgaan om het gesprek te voeren over seksualiteit", vertelt Anne Nales, coördinator van de Sense-actie bij GGD Noord- en Oost-Gelderland. "Met quizvragen, stickers en spelvormen maken we het makkelijker om te praten over grenzen, toestemming en condoomgebruik. Jongeren zijn dan net wakker en nodigen ons soms uit om bij ze aan te schuiven tijdens het ontbijt. Ze vinden het vaak gezellig en interessant om hier over te praten."

Wat opvalt, is hoe makkelijk het gesprek op gang komt zodra het ijs gebroken is. "Ook voor ons als medewerkers is het elk jaar weer verrassend hoe open jongeren zijn over deze zaken", zegt Anne. "We horen hele mooie positieve dingen, maar soms ook negatieve ervaringen. Hier kunnen we dan meteen op reageren en deze mensen doorverwijzen naar sense.info of het Centrum Seksueel Geweld."

Veel vragen over morningafterpil

Dit jaar viel één onderwerp op: de morningafterpil. "Dit jaar waren er opvallend veel vragen over de morningafterpil. Natuurlijk grijpen we deze gelegenheden aan om goed door te vragen en wijzen we ze ook op ons SOA-spreekuur. Want van onbeschermde seks kunnen kinderen komen, maar ook soa's."

Precies dat is waarom Sense op festivals als de Zwarte Cross staat: niet met opgeheven vinger, maar met een laagdrempelig gesprek op het moment en de plek waar het onderwerp toch al leeft. Reacties als ‘Hé, wat heb jij leuk werk!’ en ‘Wat goed dat jullie dit doen!’ onderstrepen dat de aanpak aanslaat. Een enkeling greep de gelegenheid zelfs aan om te vragen: ‘Kan ik hier een soa-test doen?’

In cijfers

• 200 jongeren gesproken
• 100 stickers uitgedeeld
• 300 condooms uitgedeeld

Tot volgend jaar, als de tenten weer staan en het gesprek opnieuw begint.

Met een draai aan het rad, quizvragen, uitdelen van megapopulaire gadgets en de condoomdemonstratie bleek het helemaal niet zo moeilijk om onderwerpen bespreekbaar te maken waar soms nog een taboe op rust.  De Zwarte Cross-bezoekers deelden hun ervaringen, stelden zich kwetsbaar op en stelden directe vragen over thema’s als suïcide en consent.  

Bedankt

Dank aan alle collega’s, vrijwilligers en partners die het mogelijk maakten om 4 dagen lang in gesprek te gaan met de Zwarte Cross-bezoekers! Mede dankzij de collega’s van GGD IJsselland, GGD Twente, GGD Gelderland-Midden, Unity (IrisZorg Preventie), HuisartsenOrganisatie Oost-Gelderland (HOOG) en natuurlijk de organisatie van de Zwarte Cross kijken we terug op een heerlijke editie. 

Terugblik

Benieuwd naar de sfeer en de gesprekken? Bekijk hieronder onze terugblikvideo. Of zie de festivalinterviews over: condoomgebruik, versieren en anticonceptieadvies door influencers. 

Tot volgend jaar! 

Voor Robert heeft het onderwerp een persoonlijke betekenis. In 2017 verloor hij een goede vriend aan de gevolgen van TBE. Sindsdien zet hij zich in om meer bekendheid te geven aan deze ziekte. "Wat ik hoop dat mensen meenemen uit deze video, is dat ze weten dat er naast Lyme ook TBE is. En dat er een mogelijkheid is om je te vaccineren, zodat mensen daar zelf een afweging in kunnen maken."

Voorkomen biedt de beste bescherming

Iedereen die buiten komt, kan een tekenbeet oplopen. GGD-arts infectieziektebestrijding Nienke Bakker benadrukt dat voorkomen de beste bescherming biedt: "Om te voorkomen dat je gebeten wordt door een teek is preventie het allerbelangrijkste."

Je verkleint de kans op een tekenbeet door:

• Op de paden te blijven.
• Hoog gras en struiken te vermijden.
• Je huid zoveel mogelijk te bedekken met kleding.
• Blote huid in te smeren met een middel dat DEET bevat.

Controleer jezelf altijd op teken als je in het groen bent geweest. Vind je een teek op je lichaam? Verwijder die dan zo snel mogelijk met een tekentang, tekenkaart of pincet. Nienke: "Bij TBE kan overdracht namelijk direct plaatsvinden na een beet." 

TBE

De meeste mensen worden niet ziek van het TBE-virus, of krijgen milde klachten zoals lichte koorts, hoofdpijn en misselijkheid. In ernstige gevallen kunnen de hersenen, hersenvliezen en het ruggenmerg ontstoken raken. In Nederland is de kans op een TBE-besmetting klein. Het virus komt in bepaalde gebieden in Nederland voor bij ongeveer 1 op de 1.500 teken. Ter vergelijking: de bacterie die de ziekte van Lyme kan veroorzaken komt bij ongeveer 1 op de 5 teken voor. Voor mensen die regelmatig in bossen en natuurgebieden komen of reizen naar gebieden waar TBE vaker voorkomt, kan vaccinatie een extra beschermlaag bieden. Robert: "Ik ben veel buiten om te wandelen en te fietsen. Omdat ik weet welke ernstige gevolgen TBE kan hebben, voel ik mij beter beschermd met het TBE-vaccin."

Bekijk de video om te horen wat TBE is, hoe je de kans op een tekenbeet verkleint en wanneer vaccinatie een overweging kan zijn.

Het RIVM onderzocht ruim 1.600 moedermelkmonsters uit 2020 en 2021 op de aanwezigheid van PFAS. In 82 procent van de monsters bleef de hoeveelheid PFAS onder de risicogrens voor moedermelk. In 18 procent van de monsters lag de hoeveelheid hoger dan de risicogrens.

De hoeveelheid PFAS in moedermelk was in dit onderzoek lager dan in 2014. Dat is voorzichtig goed nieuws. Het laat zien dat maatregelen (zoals een verbod op PFAS) waarschijnlijk helpen.

Meer dan de risicogrens, wat betekent dat?

PFAS kunnen schadelijk zijn voor de gezondheid. Bij baby’s en kinderen kan te veel PFAS invloed hebben op het immuunsysteem. Als de hoeveelheid PFAS boven de risicogrens komt, kunnen we negatieve effecten op het lichaam niet uitsluiten. Dat betekent niet dat een kind daar iets van merkt of ziek wordt. Of iemand ziek wordt, hangt af van verschillende zaken, zoals:

• hoeveel PFAS iemand over een langere periode binnenkrijgt;
• erfelijkheid;
• leefstijl;
• en leefomstandigheden.

Borstvoeding geven

Dit nieuws kan ouders onzeker maken over het geven van borstvoeding aan hun baby. Dat is begrijpelijk, maar het RIVM-rapport geeft geen aanleiding om het advies om borstvoeding te geven te veranderen. Borstvoeding zit vol beschermende stoffen die belangrijk zijn voor de groei en afweer van je baby. De voordelen van borstvoeding zijn groter dan de mogelijke nadelen van PFAS. Daarom heeft het geven van borstvoeding de voorkeur, als dat past bij de moeder en kind.

Lees meer in de uitleg van het Voedingscentrum.

Nederlanders krijgen te veel PFAS binnen

De resultaten van dit onderzoek passen in een breder beeld. Eerder onderzoek liet al zien dat mensen in Nederland via voedsel en drinkwater te veel PFAS binnenkrijgen. Ook hebben bijna alle Nederlanders meer PFAS in hun bloed dan de gezondheidskundige grenswaarde.

PFAS komen in heel Nederland voor, bijvoorbeeld in de bodem, voedsel en het drinkwater. Deze stoffen breken nauwelijks af en blijven daardoor lang aanwezig in het milieu en in het lichaam.

Minder blootstelling aan PFAS is hard nodig

Om gezondheidsrisico’s te verkleinen, moeten we zorgen dat we minder PFAS binnenkrijgen. Daarvoor zijn vooral maatregelen nodig van overheid en bedrijven om PFAS aan de bron aan te pakken. Je kunt zelf niet zoveel doen om te voorkomen dat je PFAS binnenkrijgt. Wel helpt het om gevarieerd te eten en voldoende water te drinken. Ook kun je proberen om zoveel mogelijk voor PFAS-vrije producten te kiezen.

Je vindt ons op de Zwarte Cross met 2 stands: op het festivalterrein en op de camping. Doe mee aan onze quiz over seksualiteit en win leuke gadgets zoals zonnebrand, condooms, waaiers en poncho's! Bij onze stands kun je ook terecht voor al je vragen over schurft, teken, hitte en gehoorschade. Op het festivalterrein delen we onze stand met Unity, waar je ook alles kunt vragen over alcohol en drugs.

Volg ons Instagramkanaal voor leuke updates tijdens de Zwarte Cross!

De basis ligt bij echte aandacht, zegt onze jeugdarts Anne Wil Veldman. “Als zorgverlener begin je met echt luisteren, zonder oordeel horen wat er leeft en speelt bij het kind, de jongere, de school of de gemeente. Pas dan kun je verder kijken wat nodig is en wat effectief is.” Jacqueline Bijl en Esther Stunnenberg, assistenten jeugdgezondheidszorg, herkennen dat. “Het helpt als kinderen vertrouwen in je hebben; dan komt de boodschap beter over. Het verhaal moet aansluiten bij de belevingswereld en de taal van de kinderen. Ook is het belangrijk om ouders zowel voor- als achteraf goed te betrekken.”

Kleine contacten, grote waarde

Preventie speelt zich ook af in het contact met ouders. Pamela Jansen van het ondersteuningsbureau JGZ spreekt ouders en verzorgers dagelijks, telefonisch en per mail. “Door ouders goed te adviseren, te informeren, mee te denken en afspraken opnieuw in te plannen als dat nodig is, zorgen we ervoor dat kinderen toch gezien worden. Preventie begint bij een goed eerste klantvriendelijke contact.” Jacqueline en Esther vullen aan dat preventie ook thuis begint. “Door als ouders kritisch te kijken naar je eigen leefstijl, geef je een belangrijk voorbeeld aan je kind; en goed voorbeeld doet goed volgen.”

Vroeg erbij zijn, maakt verschil

Hoe eerder een signaal wordt opgepikt, hoe groter het verschil. Logopedist Bertine Kijk in de Vegte ziet dat dagelijks in haar werk. “De logopedische screening (een van onze basistaken) is een waardevol vangnet dat bijdraagt aan een zo goed mogelijke start in groep 3. Zo creëer je gelijke kansen voor ieder kind. Als een taalachterstand op tijd wordt opgemerkt, kun je sneller ondersteuning bieden en ouders helpen om de spraak- en taalontwikkeling van hun kind te stimuleren. Ook is primaire preventie belangrijk, zodat alle ouders weten hoe ze de spraak- en taalontwikkeling kunnen stimuleren en mondfuncties kunnen trainen."

Aandacht maakt het verschil

Soms is één goed gesprek genoeg om iets in beweging te zetten. Anne Wil Veldman vertelt over jongeren die zij spreekt vanwege verminderde schoolaanwezigheid. “Ik ga dan niet meteen in op schoolse zaken. Eerst luister ik: wie zit er voor mij, wat speelt er in het leven, wat gaat er goed en wat gaat er minder? Daardoor ontstaat een ander gesprek en vaak ook meer ruimte voor een plan van aanpak. Zo voorkomen we samen dat een jongere volledig uitvalt op school en in sociaal opzicht.” Diezelfde aandacht is ook thuis van grote waarde. Door als ouder gebruik te maken van alledaagse momenten om in gesprek te gaan, kun je spelenderwijs aansluiten bij wat je kind bezighoudt en de ontwikkeling stimuleren. Bertine Kijk in de Vegte: “Volg daarin het initiatief van je kind, vul aan waar nodig en wees je ook bewust van het effect van sociale media en probeer schermtijd te beperken.”

Afweging maken

Juist bij inzet op lokaal niveau is het belangrijk om goed stil te staan bij de maatschappelijke en ethische kanten van rioolwateronderzoek. Een combinatie van methoden (literatuuronderzoek, een moreel beraad, workshops en een interactieve oefening) leidde tot een waardenkompas waarin de belangrijkste afwegingen terugkomen. Denk aan gezondheidsbescherming: draagt het onderzoek bij aan een duidelijk gezondheidsdoel? Maar ook aan de noodzaak: is deze methode echt nodig, of zijn er minder ingrijpende alternatieven? Ook spelen vragen rond kosten, vertrouwen en het voorkomen van stigmatisering een belangrijke rol.

Met dit waardenkompas wil onze GGD bijdragen aan een zorgvuldige en transparante inzet van rioolwateronderzoek. Lees meer over het onderzoek en bekijk het waardenkompas.

Meer weten? Stuur een e-mail naar Julia Hiddink, adviseur doorontwikkeling infectieziektebestrijding.

Gezondheidsbescherming?

Zorg dat het onderzoek bijdraagt aan een duidelijk volksgezondheidsdoel,
zoals het voorkomen van ziekteverspreiding of het beschermen van kwetsbare groepen.

Handelingsperspectief?

Formuleer de aanknopingspunten voor gerichte acties zoals informeren, testen of vaccineren.

Noodzakelijkheid?

Zet rioolwateronderzoek in als de ernst van de situatie het rechtvaardigt en minder ingrijpende maatregelen ontoereikend zijn.

Kosten en middelen?

Zorg voor een goede balans tussen de inzet van mensen, middelen en technologie en de verwachte gezondheidswinst.

Samenwerking?

Breng relevante stakeholders zoals gemeente, gemeenschap en ketenpartners in kaart en werk waar mogelijk samen.

Privacy?

Waarborg anonimiteit; voorkom zoveel mogelijk dat riooldata te herleiden zijn tot individuen.

Stigmatisering?

Minimaliseer de kans dat uitkomsten leiden tot negatieve beeldvorming van wijken of bevolkingsgroepen.

Vertrouwen?

Bouw aan vertrouwen door transparant te zijn over doel, inzet en gebruik van data en zorgvuldig te handelen.

Eva’s broer overlijdt in 2025. Hij is 37 jaar. Al langere tijd zag zij dat het niet goed met hem ging. Ze probeerde er voor hem te zijn: door te praten, te bellen en samen op pad te gaan. “Het heeft zijn dood niet voorkomen,” zegt ze. “Maar praten haalde wel iets van de eenzaamheid weg.”

Het verhaal van Eva laat zien hoe belangrijk het is om het gesprek aan te gaan, ook als dat spannend of ongemakkelijk voelt.

Lees het volledige interview hieronder en ontdek wat praten kan betekenen in tijden van rouw.

97% van de kinderen heeft een (zeer) goede ervaren gezondheid. Toch heeft 9% een verhoogde kans op psychosociale problemen. Ook wordt 1 op de 4 kinderen gepest.

Verschillen tussen gezinnen

Kinderen die opgroeien in gezinnen die moeite hebben met rondkomen, hebben vaker gezondheidsproblemen. Deze kinderen eten minder vaak dagelijkse groente, hebben vaker psychosociale klachten, zijn minder vaak lid van een club of vereniging en wonen minder vaak in een kindvriendelijke buurt. Ook ervaren hun ouders vaker stress bij de opvoeding en hebben zij vaker behoefte aan hulp.

“Waar je opgroeit en hoeveel geld er thuis is, heeft invloed op je gezondheid,” zegt Jacqueline Baardman, directeur publieke gezondheid van GGD NOG. “Kinderen in gezinnen met geldzorgen hebben minder kansen om gezond op te groeien. Daarom is het belangrijk dat we deze gezinnen op tijd ondersteunen. Met Kansrijke Start werken we daar samen met gemeenten en partners aan.”

Het programma Kansrijke Start richt zich op een goede start voor ieder kind. Want een sterke basis kan ongelijkheid en problemen op latere leeftijd voorkomen. Om gezondheidsverschillen kleiner te maken, is gerichte ondersteuning nodig. Bijvoorbeeld het vergoeden van sportclubs of zwemlessen, groente en fruit op school en gezonde schoolmaaltijden. 

Gezonde eetkeuzes en bewegen

Steeds minder kinderen drinken dagelijks suikerhoudende drankjes. Ook eet een groot deel dagelijks fruit en groente. Die ontwikkeling is nu gestabiliseerd na een jarenlange toename. 

Voldoende bewegen blijft lastig. 41% van de kinderen sport of beweegt minimaal 1 uur. Ook spelen kinderen minder vaak buiten en gaan zij minder vaak lopend of zelf fietsend naar school.

Over de Kindermonitor

De Kindermonitor is een vragenlijstonderzoek van GGD Noord- en Oost-Gelderland onder ouders met kinderen van 6 maanden tot en met 12 jaar. In 2025 deden ruim 12.500 ouders mee. Zij beantwoordden vragen over opvoeding, gezondheid en leefstijl.

De Kindermonitor wordt elke 4 jaar uitgevoerd sinds 2009. De resultaten helpen gemeenten en organisaties om beleid te maken en te verbeteren. GGD NOG voert de Kindermonitor uit samen met Icare JGZ, Vérian, Yunio en CJG Apeldoorn.

Lees het artikel van de Gelderlander over de Kindermonitor.

Hoe voorkom je klachten van de eikenprocessierups?

Vermijd als het kan plekken met veel nesten. Meestal staan op die plekken bordjes of zitten er waarschuwingslinten om de bomen. Maar let op: ook in bomen zonder waarschuwingslinten kunnen nesten zitten. Vooral lanen met eikenbomen zijn berucht. Ga je fietsen of wandelen? Draag dan een lange broek en lange mouwen en bedek je nek en hals. Ga niet op de grond onder besmette bomen zitten.

Wat kun je doen als je klachten hebt door de eikenprocessierups?

De brandharen veroorzaken bultjes en jeuk. Dat kan heftig zijn, meestal verdwijnen de klachten binnen een week of twee vanzelf. Strip eerst je huid met plakband en spoel daarna af met lauw water. Zo verwijder je de brandharen.

Heb je veel jeuk? Een verkoelende zalf of crème kan helpen. Ook kun je anti-allergie tabletten gebruiken om de jeuk te verlichten. Je kunt dit zonder recept bij de drogist of apotheek kopen. Vraag na welk product hiervoor het meest geschikt is.

Moet je naar de huisarts als je ‘geprikt’ bent door de haren van de eikenprocessierups?

Een enkele keer zijn de klachten heftiger. Bel de huisarts als:

• Je heftige jeuk houdt, ook na het opvolgen van de adviezen.
• Je last van je ogen krijgt (roodheid, zwelling) en spoelen met lauw water niet helpt. Soms geeft een brandhaar die in het oog blijft steken een oogontsteking.

Bel direct 112 bij:

• Snel toenemende benauwdheid en/of;
• Steeds dikkere oogleden, lippen en/of tong.

Dit wijst op een ernstige allergische reactie en dan moet je snel medische hulp zoeken.

Het virus aan boord van het schip blijkt de Andesvariant van het hantavirus te zijn. Het Andesvirus is een van de vele soorten hantavirussen. Dit type virus komt vooral voor in Noord- en Zuid-Amerika. Het hantavirus kan via urine, ontlasting en speeksel van ratten en muizen overgedragen worden op mensen. Mensen kunnen het virus ook krijgen door een beet van een besmet knaagdier of als zij voedsel eten dat door knaagdieren is besmet. Er zijn aanwijzingen dat het Andesvirus van mens op mens over te dragen is. Dit komt heel weinig voor. Dit gebeurt alleen als mensen heel nauw contact met elkaar hebben.

Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) is de kans dat het virus zich in Nederland verspreidt heel klein. Daarom is er geen reden tot ongerustheid.

Wanneer loop je wel mogelijk risico?

Op 25 april 2026 op een vlucht van Johannesburg naar Amsterdam is een vrouw kort aan boord geweest waarbij het Andesvirus is vastgesteld. Er wordt vliegtuigcontactonderzoek gedaan om in kaart te brengen wie mogelijk risico liep. Alle passagiers worden geïnformeerd. 

We onderscheiden drie groepen:

• Intensief contact: GGD neemt actief contact op en monitort deze personen tot 1 juni.
• In de buurt gezeten: de rij zelf en 2 rijen voor en achter de besmette passagier. Let zelf op klachten tot 1 juni en neem bij klachten contact op met de lokale GGD. 
• Overige passagiers: elders in het vliegtuig. Deze mensen lopen geen risico.

Passagiers die zijn doorgereisd worden geïnformeerd door het RIVM.

Kijk voor de meest recente stand van zaken op de website van het RIVM. 

Ik heb een brief ontvangen

Heb je een brief ontvangen en heb je klachten? Bel met de afdeling infectieziektebestrijding via 088 443 3000 op werkdagen van 8.30 - 16.30 uur.

Ik heb geen brief ontvangen

Voor personen die geen brief hebben ontvangen is de GGD beschikbaar op werkdagen van 8.30 - 16.30 uur. Heb je klachten? Neem dan contact op met je huisarts. 

Als GGD werken we elke dag aan een gezonde samenleving. Vaak onzichtbaar, maar altijd met impact: van het signaleren van gezondheidsrisico’s tot het ondersteunen van gemeenten, scholen en inwoners. Van jong tot oud.

In de animatie laten we zien hoe we werken aan:

• kansrijk opgroeien
• gelijke kansen op gezondheid
• mentale gezondheid
• vitaal ouder worden
• een gezonde leefomgeving

Samen met gemeenten, zorgpartners en inwoners zetten we ons in voor preventie en gezondheid dichtbij huis. Nieuwsgierig wat wij voor jou betekenen? Bekijk hieronder de animatie!

Arentsen werkt als zelfstandig uitvaartbegeleider en begeleidt regelmatig families die te maken krijgen met suïcide. In die gezinnen ziet ze hoe anders deze vorm van verlies is. “Het verdriet is niet groter of kleiner dan bij andere overlijdens, maar wel complexer. Schuldgevoel, schaamte en boosheid kunnen allemaal tegelijk aanwezig zijn.”

Kwetsbare nabestaanden

Nabestaanden van mensen die door suïcide overlijden vormen een kwetsbare groep. Zij lopen een verhoogd risico op psychische klachten en suïcidale gedachten. Veel mensen ervaren dat het moeilijk is om over suïcide te praten. De omgeving weet vaak niet wat te zeggen en mijdt het onderwerp, waardoor het verlies onbesproken blijft.

“Dat maakt rouw extra ingewikkeld,” zegt Arentsen. “Mensen blijven achter met vragen als: heb ik iets gemist? Had ik het kunnen voorkomen? Als die vragen blijven ronddwalen in je hoofd, kan dat heel eenzaam voelen.”

Geen vast draaiboek

Volgens Arentsen vraagt deze vorm van verlies om een andere benadering dan bij een overlijden door ziekte of ouderdom. “Er bestaat geen vast draaiboek. Iedere familie reageert anders. Je kunt denken dat je weet hoe rouw eruitziet, maar dat klopt vaak niet. Daarom probeer ik altijd blanco binnen te stappen: wat hebben deze mensen nú nodig? Dáár gaat het om.”

Hoewel een uitvaart meestal binnen een week plaatsvindt, stopt haar betrokkenheid daar niet. Nazorggesprekken zijn een vast onderdeel van haar werk. “Na elke uitvaart neem ik contact op. Gewoon om te vragen hoe het gaat en of ik nog iets kan betekenen.”

De stilte na de uitvaart

Volgens Arentsen komt de impact van het verlies vaak pas later. “Tijdens de uitvaartweek is er veel te doen en te beslissen. Daarna valt die structuur weg. Juist dan kan het gemis echt binnenkomen.” Nazorg draait voor haar niet om afsluiten of ‘verwerken’. “Je verwerkt het niet, je verweeft het in je leven.”

In die periode kan ook nieuwe problematiek ontstaan. “Je merkt soms dat iemand slecht slaapt, vastloopt in schuldgevoel of de grip kwijtraakt,” zegt Arentsen. “Ik ben geen hulpverlener, maar ik kan wel signalen benoemen en samen kijken wat helpend kan zijn. Soms is doorverwijzen naar de huisarts of andere ondersteuning nodig.”

Nazorg en preventie

Volgens GGD Noord- en Oost-Gelderland is ook de fase na de uitvaart belangrijk. Door alert te zijn op signalen en mensen tijdig te begeleiden naar passende ondersteuning, kan verdere problematiek worden voorkomen. Nazorg is daarmee niet alleen belangrijk voor nabestaanden, maar raakt ook direct aan preventie.

De vertrouwensband die in korte tijd ontstaat tussen uitvaartondernemer en nabestaanden speelt daarbij een grote rol. “Soms is het al helpend om te weten dát je nog mag bellen,” zegt Arentsen. “Dat gevoel van nabijheid kan veel betekenen.”

Extra aandacht voor kinderen

Als er kinderen bij betrokken zijn, is Arentsen extra alert. “Ik bied altijd aan om bijvoorbeeld mee te denken over hoe school geïnformeerd kan worden. Vaak doen leerkrachten dat heel zorgvuldig, maar soms helpt het als iemand van buitenaf woorden geeft aan wat er is gebeurd.”

De rol van uitvaartondernemers in nazorg staat centraal tijdens een bijeenkomst voor uitvaartondernemers op 16 april, georganiseerd door GGD Noord- en Oost-Gelderland. Tijdens deze bijeenkomst delen professionals ervaringen en staan zij stil bij hun rol in de periode na een overlijden door suïcide.

“Uitvaartondernemers staan in die eerste weken heel dicht bij nabestaanden,” zegt Arentsen. “Juist daarom kunnen zij, naast het organiseren van de uitvaart, ook van betekenis zijn in wat daarna komt.”

Stijging van mantelzorg

De vraag naar mantelzorg neemt de komende jaren verder toe door vergrijzing en overheidsbeleid gericht op het beperken van zorgkosten. Dat betekent dat mantelzorgers in de toekomst wellicht vaker en intensiever dan nu moeten helpen. De ervaren belasting van mantelzorgers zou hierdoor kunnen stijgen, wat we nu al in de cijfers terugzien.

Uit de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2024 blijkt dat in regio Noord- en Oost-Gelderland 16% van de volwassenen mantelzorg geeft. Een vijfde van hen is zwaar belast tot overbelast. Er is een toename van het aantal overbelaste mantelzorgers van 72% ten opzichte van 2020. Kijk voor meer cijfers op de themapagina Mantelzorg op ons Kompas.

Meer ondersteuning 

Mantelzorgers raken vaak overbelast door een stapeling van langdurige zorg, emotionele druk en regeldruk, terwijl ondersteuning vaak laat of moeilijk op gang komt. Vooral de mentale belasting is groot: zij staan continu ‘aan’. Tegelijkertijd neemt de druk toe doordat meer zorg bij naasten terechtkomt. 

Om overbelasting te voorkomen is vroegtijdige en samenhangende ondersteuning nodig, met minder regeldruk en meer aandacht voor ontlasting van mantelzorgers.

Over het onderzoek

Het verdiepend kwalitatief onderzoek onder mantelzorgers is uitgevoerd als aanvulling op de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2024. Deze verdieping geeft inzicht in de oorzaken van de toename in ervaren belasting. Daarnaast biedt het concrete handvatten voor professionals om overbelasting te voorkomen. De resultaten en adviezen staan beschreven in een factsheet. Deze factsheet is te vinden onder het kopje Themaonderzoeken op de publicatiepagina van ons Kompas.

Hoe gaat het nu écht?

De campagne start met een video van Gerrit uit Lochem. Tien jaar geleden stond hij op een moeilijk punt in zijn leven. Dankzij tijdige hulp vond hij de kracht om door te gaan. Door nu open te vertellen, helpt hij het taboe rond suïcide te doorbreken. Zijn boodschap: durf te vragen hoe het écht gaat, luister en zoek hulp als je die nodig hebt.

Projectleider Martine Peppelenbos van onze GGD: “Een hardnekkige aanname is dat praten over zelfdoding iemand op het idee zou brengen. Dat is niet waar. Praten vermindert de eenzaamheid en lucht juist op. Ik hoop dat deze campagne onze inwoners aanmoedigt om bij zorgen om iemand in de omgeving óók te vragen naar eventuele gedachten aan zelfdoding. Door ruimte te geven aan het verhaal van de ander, kun je veel betekenen, juist ook als iemand worstelt met het leven.”

Waarom eerder praten kan helpen

Ervaringsverhalen leren ons dat het helpt om suïcidale gedachten op tijd te bespreken. Dat kan ernstige situaties voorkomen. Met de campagne willen we het taboe doorbreken en inwoners ondersteunen om dit gesprek eerder en met meer vertrouwen aan te gaan. Veel mensen denken dat ze meteen met een oplossing moeten komen. Dat is niet zo. Je hoeft het probleem niet op te lossen. De campagne laat dit in de komende maanden zien met herkenbare situaties, ervaringsverhalen en praktische tips.

Onderdeel Samen Minder Suïcide

De campagne Praten kan levens redden maakt onderdeel uit van de regionale aanpak Samen Minder Suïcide, waarin GGD Noord- en Oost-Gelderland samen met gemeenten en maatschappelijke partners werkt aan suïcidepreventie. Binnen deze aanpak wordt ingezet op bewustwording, het op tijd herkennen van signalen en het wegwijs maken naar passende hulp en ondersteuning.

Hulp en ondersteuning

Worstel je zelf met suïcidale gedachten, of maak je je zorgen om iemand anders? Je staat er niet alleen voor. Je kunt altijd terecht bij je huisarts of bel (24/7) gratis en anoniem met 113 of chat op 113.nl.

Verspreiding volgen

De GGD werkte voor dit onderzoek samen met experts op gebied van rioolwater, infectiezieken en laboratoriumtechniek. Tijdens een bofuitbraak in Gelderland eind 2023 plaatsten de onderzoekers kleine sensoren in het riool om de uitbraak van bof in de gaten te houden. Deze sensoren meten of er virusdeeltjes in het rioolwater aanwezig zijn. Dit is een goedkope en veilige methode om ziektegevallen te vinden, ook als besmette personen niet naar een dokter gaan omdat ze niet (ernstig) ziek zijn. Met de data die rioolwateronderzoek oplevert, kan op buurtniveau onderzoek worden gedaan naar de verspreiding. Door dit inzicht kan beter ingeschat worden wanneer extra maatregelen nodig zijn. 

Extra hulpmiddel voor vroegsignalering

Hoewel nog niet precies duidelijk is hoeveel virusdeeltjes in rioolwater passen bij het aantal bofbesmettingen, geeft de methode wel een duidelijke indicatie van de infectieverspreiding. Loes Jaspers, arts infectieziektebestrijding bij de GGD: "Rioolwateronderzoek is een extra tool in onze koffer om beter te zien wat er speelt in de omgeving en daarop te kunnen handelen. Dat helpt om mensen beter te beschermen."

Tijdige maatregelen

Als er in een buurt meer zieke mensen zijn, zal een sensor meer virusdeeltjes oppikken. Hierdoor kan de GGD tijdens een uitbraak door rioolwateronderzoek verspreiding eerder ontdekken. Zo kunnen sneller en gerichter maatregelen genomen worden om verspreiding van bof te beperken. Dat gaat snel, veilig en zonder dat mensen persoonlijk onderzocht hoeven te worden. De identiteit van inwoners blijft daarmee beschermd. 

Lees meer in dit interview op Omroep Gelderland. 

Waarde samen wandelen

Wandelen is gezond, laagdrempelig en plezierig. Maar samen wandelen maakt het nog leuker. Een deelnemer aan een van de wandelgroepen die opgericht is tijdens het project De Pas Erin vertelt: “Wandelen brengt mij veel gezelligheid, met de groep hebben we veel lol.” Anderen ervaren vooral de mentale meerwaarde: “Door samen te wandelen zit ik lekkerder in mijn vel. Als je schik met elkaar hebt is dat fijn. Het is ook een groot voordeel dat ik nu meer mensen ken. We spreken zelfs af buiten de wandelgroep.”

Ook professionals zien dagelijks hoe krachtig een wandelgroep kan zijn. Een beweegmakelaar uit de regio vertelt: “We zien dat mensen sneller blijven bewegen wanneer ze dat samen doen. De stap om aan te sluiten is kleiner, en het plezier groter.” Een buurtsportcoach vult aan: “Je hoeft geen sporter te zijn. Iedereen kan meedoen, op zijn eigen tempo.” 

Voor wie zijn de wandelgroepen?

De wandelgroepen die binnen De Pas Erin zijn ontstaan zijn er voor allerlei doelgroepen: van mensen die rustig willen beginnen tot inwoners die revalideren, graag contact zoeken of juist aan hun conditie willen werken. Door de samenwerking in de gemeenten tussen sport en bewegen, welzijn en zorg ontstaat een gevarieerd aanbod dat aansluit bij wat inwoners écht nodig hebben.

Wat levert het jou op?

• Je ontmoet nieuwe mensen.
• Je blijft op een laagdrempelige manier in beweging.
• Je wordt gemotiveerd om vol te houden.
• Je voelt je fitter, energieker en vaak ook vrolijker.
• Je ontdekt nieuwe routes en plekken in je eigen gemeente.

Doe je mee?

Samen wandelen werkt. Doe je ook mee? Neem contact op met de beweegmakelaar of buurtsportcoach van jouw gemeente om een wandelgroep te vinden die bij jou past. 

Benieuwd naar persoonlijke verhalen? In de volgende video vertellen wandelbegeleider Dirry en deelnemers Judith en Kier over hun ervaring met De Pas Erin

De straat op: in gesprek met jongeren

Voor de ontwikkeling van de video’s onderzochten we via het GGD-jongerenpanel wat jongeren motiveert om hulp te zoeken bij het stoppen. Jongeren zoeken eerder hulp wanneer zij weten dat stoppen met begeleiding wordt vergoed door de zorgverzekering en zij hier zelf niet voor hoeven te betalen. Ook helpt het als zij het gevoel hebben dat zij er niet alleen voor staan en steun kunnen krijgen van anderen. Deze inzichten vormen de basis voor de inhoud van de campagne.  

In de video’s gaat een jongerenwerker de straat op om met jongeren in gesprek te gaan. Deze peer-to-peer benadering zorgt ervoor dat jongeren zich herkennen in de verhalen en ervaringen van leeftijdsgenoten. Heidi Willems, stoppen‑met‑rokencoach in Zutphen, benadrukt het belang van de aanpak: “Voor jongeren lijken vapes onschuldig door hun zoete smaken, aantrekkelijke uitstraling en lage prijs. Maar ze maken de stap om te beginnen en ook weer door te gaan juist kleiner. Het idee dat je ‘even’ kunt roken of vapen klopt niet: nicotine is sterk verslavend. Wie jong begint, loopt meer risico op een levenslange verslaving en levert juist vrijheid in.”

Drempel verlagen via sociale media

De video’s zijn gemaakt voor verspreiding via Instagram en Snapchat, kanalen die jongeren dagelijks gebruiken en waar informatie snel en laagdrempelig wordt gedeeld. Joyce Dieleman, projectleider vanuit GGD Noord- en Oost-Gelderland, licht toe: “Via de sociale media proberen we jongeren, maar ook hun ouders te bereiken. Met de video’s willen we de drempel verlagen om hulp te zoeken bij het stoppen met roken of vapen. Door aan te sluiten bij de mediakanalen die jongeren zelf gebruiken, vergroten we de kans dat de boodschap hen bereikt en aanspreekt.”

Initiatief

Vanuit onze GGD werken wij aan het programma ‘Een Rookvrij Leven voor Iedereen’, een initiatief van Pharos en GGD GHOR Nederland. De video’s zijn ontwikkeld vanuit de projecten in Apeldoorn en Zutphen, maar het eindresultaat wordt de komende maanden in de gehele regio van GGD Noord- en Oost-Gelderland verspreid om zoveel mogelijk jongeren en hun ouders te ondersteunen bij het stoppen met roken en/of vapen.

Aanleiding is een onderzoek dat GGD’en hebben gedaan in woningen waar UF-schuim is gebruikt. Daaruit blijkt dat de bewoners door het isolatiemateriaal gezondheidsklachten kunnen krijgen, zoals irritatie van ogen, keel en luchtwegen.

Wat is UF-schuim?

UF-schuim is een isolatiemateriaal waarmee je de buitenmuren van je huis kunt isoleren. Het isolatiebedrijf spuit het als vloeistof in de spouw. Daar hardt het uit tot een vast schuim. Er zijn verschillende namen voor UF-schuim, bijvoorbeeld Aminotherm, Thecotherm of Envirofoam. 

Tijdens en na het uitharden komt het gas formaldehyde vrij. Dit gas kan in de woning terechtkomen. 

Welke klachten geeft formaldehyde?

Formaldehyde geeft niet altijd klachten. De kans dat je klachten krijgt hangt vooral af van de mate waarin je met de stof in aanraking komt. Als je formaldehyde inademt kun je last krijgen van:   

• prikkelende geur
• irritatie van de ogen, neus of keel  
• misselijkheid  
• hoofdpijn  

Meer over dit onderwerp lees je op de site van GGD Leefomgeving.

Impact uitbraak

Aan de hand van voorbeelden uit de praktijk lieten we zien hoe we ons als GGD voorbereiden op een grootschalige uitbraak. Want wat als vogelgriep overslaat op de mens? Bijzondere gast was hobbyboer Sjaak Mullink. Zijn bedrijf werd in november 2025 getroffen door de vogelgriep. Sjaak vertelde over de impact van de vogelgriep uitbraak op zijn bedrijf en de rol van de GGD bij de uitbraakbestrijding.

'Verbinding praktijk en beleid'

Directeur publieke gezondheid Jacqueline Baardman kijkt tevreden terug. “Het was een mooie dag waarbij onze collega’s de praktijk konden verbinden met het beleid."

Bekijk de foto-impressie van het werkbezoek. 

Liefde en relaties die zich online afspelen hebben voordelen, maar ook schaduwkanten. Adviseur Carolien Gooiker: “Het is heel leuk dat ze elkaar online kunnen leren kennen, maar er zijn ook risico’s. Denk aan misbruik van foto’s of het genereren van naaktbeelden met AI. Dat kan voor veel ellende zorgen. Daarover gaan we graag het gesprek aan.”

Rad van Fortuin

Met het Rad van Fortuin trokken de adviseurs de aandacht van studenten. Een draai aan het rad bepaalde welke vraag over relaties of seksualiteit werd besproken. Dat leidde tot levendige gesprekken over herkenbare situaties, zoals: ‘Wat doe je als iemand een naaktfoto doorstuurt?’. Carolien merkt dat het rad heel goed werkt als ijsbreker. “Het is een leuk spelelement dat studenten aantrekt. Studenten praten ook graag over dit onderwerp. Ze zijn volop bezig met ontdekken en relatievorming. En voor ons is het ook een heel leuke manier om met studenten in contact te zijn. Zo blijven we goed op te hoogte van wat er bij ze leeft.”

Meer informatie?

Kijk voor meer informatie voor jongeren op Sense.info. Ben je (onderwijs)professional en wil je dit thema ook bespreekbaar maken? Neem contact op via seksenzo@ggdnog.nl of bekijk onze trainingen. 

Bekijk de video-impressie van het bezoek aan Aventus. 

Samen werken we aan een veilige en respectvolle online omgeving voor iedereen! 

Samen Minder Suïcide breidt uit

In de gemeenten Zutphen, Lochem, Brummen en Voorst werken we sinds het najaar van 2024 samen onder de noemer Samen Minder Suïcide. Een brede beweging waarin inwoners, professionals, organisaties en gemeenten zich inzetten om suïcide te voorkomen. Als GGD coördineren we deze samenwerking.

Vanaf 1 januari 2026 verandert er veel. Dan treedt de Wet integrale suïcidepreventie in werking. Gemeenten worden vanaf dat moment wettelijk verantwoordelijk voor het ontwikkelen en uitvoeren van suïcidepreventiebeleid. Dit is ook het moment dat we de beweging Samen Minder Suïcide uitbreiden naar meer gemeenten in ons werkgebied; van Midden-IJssel/Oost-Veluwe tot in de Achterhoek.

Taboe doorbreken

Een belangrijk onderdeel van de regionale aanpak is een publiekscampagne die helpt het gesprek over suïcide beter en opener te voeren. “Want praten over gedachten aan suïcide is één van de meest effectieve manieren om mensen sneller steun te bieden”, vertelt Martine Peppelenbos.

Om dat gesprek verder op gang te brengen, maakten we samen met Omroep Gelderland een reportage. Samen werken we aan een regio waarin inwoners zich gesteund voelen en waar we het aantal suïcides willen verminderen.

De reportage van Omroep Gelderland vind je vanaf zaterdag 27 december op gld.nl, TV Gelderland en op YouTube @TVGelderland.