Veilig kijken

Wil je de verduistering met eigen ogen zien? Kijk dan op een veilige manier:

• Gebruik een onbeschadigde eclipsbril met het keurmerk ISO 12312-2. Kijk je samen met kinderen? Laat ze de eclipsbril van begin tot eind dragen.   
• Geen eclipsbril? Kijk alleen indirect naar de zon. Maak een klein gaatje in een stevig stuk papier of karton. Ga met je rug naar de zon staan. Laat het zonlicht door het gaatje op een witte achtergrond vallen. Op de witte achtergrond zie je dan de vorm van de zonsverduistering verschijnen. Zo kijk je indirect en veilig. Je kunt als alternatief ook een vergiet met ronde gaatjes gebruiken. Kijk je indirect samen met kinderen? Houd dan goed toezicht dat ze niet naar de zon kijken.

Gebruik deze hulpmiddelen niet

Sommige hulpmiddelen lijken misschien veilig, maar beschermen je ogen onvoldoende tegen schadelijke straling. Gebruik voor rechtstreeks kijken naar de zon alleen een goedgekeurde eclipsbril. Voorbeelden van hulpmiddelen die niet veilig zijn:

• Gewone zonnebril (ook niet meerdere over elkaar)
• Cd/dvd
• Lasbril
• Fotonegatieven
• Spiegel
• Spiegeling in water
• Beroet glas
• Verrekijker, telescoop, (smartphone)camera zonder zonnefilter. Dit is schadelijk voor ogen én apparatuur.

Mogelijke gevolgen onveilig kijken

• Minder scherp zien.
• Donkere vlek(ken) in je zichtgebied.
• Beeldvervorming.

Krijg je na het kijken naar de zonsverduistering klachten? Neem dan contact op met je huisarts of oogarts.

Wie zijn extra kwetsbaar?

Ouderen vormen de grootste risicogroep, omdat hun lichaam minder makkelijk afkoelt en zij vaak minder snel dorst ervaren. Daarnaast zijn ook mensen met een chronische aandoening, zwangeren, alleenstaanden, dak- en thuislozen, mensen met overgewicht en jonge kinderen extra gevoelig voor de gevolgen van hitte. Het is daarom belangrijk om goed op jezelf én op anderen te letten. Houd actief contact en check regelmatig hoe het gaat. 

Het idee voor een leidraad ontstond eerder dit jaar tijdens een bijeenkomst voor uitvaartprofessionals, georganiseerd vanuit Samen Minder Suïcide. Binnen dit netwerk werken we samen met gemeenten in de regio aan het voorkomen van suïcide. Op ons hoofdkantoor gingen ruim 40 professionals met elkaar in gesprek.

Goede nazorg is ook preventie

Ook uitvaartbegeleider Daniëlle Arentsen was daarbij aanwezig. In haar werk is zij nauw betrokken bij nabestaanden die achterblijven met intens verdriet, schuldgevoel en vragen zonder antwoord. Zij ziet van dichtbij hoe belangrijk aandacht en nazorg zijn in de periode na een suïcide. Lees haar verhaal op onze site. 

Artikel Omroep Gelderland

Ook Omroep Gelderland besteedde onlangs aandacht aan het onderwerp. De redactie sprak met nabestaanden, uitvaartprofessionals en Martine Peppelenbos, projectleider Samen Minder Suïcide bij onze GGD, over de impact van een overlijden door suïcide en de rol van de uitvaartbegeleider. 

De nieuwe leidraad vind je nu op onze suïcidepreventie pagina of download 'm hieronder. De leidraad biedt uitvaartbegeleiders praktische handvatten voor het begeleiden van een uitvaart na een overlijden door suïcide.

Welke signalen kun je herkennen?

Niet iedereen die worstelt met suïcidale gedachten laat dat duidelijk merken. Soms zijn de signalen subtiel. Iemand trekt zich bijvoorbeeld steeds meer terug, lijkt somber of hopeloos, of heeft minder belangstelling voor hobby's en dagelijkse bezigheden. Soms zegt iemand dat niets meer zin heeft of lijkt diegene dingen te willen afronden of afsluiten. Een of meer van deze signalen betekenen niet automatisch dat iemand aan zelfdoding denkt. Ze kunnen wel een aanleiding zijn om eens te vragen hoe het écht gaat.

Start het gesprek

Veel mensen vinden het spannend om hun zorgen uit te spreken. Ze zijn bang iets verkeerds te zeggen of denken dat ze iemand op ideeën kunnen brengen door erover zelfdoding te beginnen. We weten dat dit juist niet zo is. Een open en oprechte vraag kan helpen om gevoelens bespreekbaar te maken en de drempel verlagen om hulp te zoeken. Een eenvoudige vraag is vaak al voldoende om het gesprek te openen: ‘Hoe gaat het écht met je?’ Blijven je zorgen bestaan of geven de signalen daar aanleiding toe? Durf dan ook expliciet te vragen: ‘Denk je weleens aan zelfdoding?’ of ‘Heb je gedachten om een einde aan je leven te maken?’ Zo’n directe vraag brengt iemand niet op ideeën, maar kan juist ruimte geven om er eerlijk over te praten. Luister zonder te oordelen en geef de ander ruimte om zijn of haar verhaal te vertellen. 

Zorg ook voor jezelf

Als je je zorgen maakt om iemand, kan dat veel impact op je hebben. Blijf niet alleen met die zorgen rondlopen. Ga het gesprek aan, maar zoek ook steun voor jezelf. Bespreek je zorgen met iemand die je vertrouwt of vraag advies aan een professional.

Praten kan levens redden

Met de campagne Praten kan levens redden vragen we als GGD met de gemeenten uit onze regio aandacht voor het herkennen van signalen en het belang van een open gesprek. Iedereen kan iets betekenen voor een ander. Meer informatie, tips en praktische handvatten vind je op www.ggdnog.nl/pratenkanlevensredden. 

De gesprekken beginnen vaak wat lacherig. Een groepje vrienden wijst naar elkaar. “Hem moet je hebben, die praat nooit.” Soms begint het met een stoere opmerking, passend bij de festivalsfeer: “Los het op met een krat bier.” Maar na een serieuze tegenvraag of een opmerking van iemand uit de vriendengroep verandert de toon. Iemand vertelt over een suïcidepoging van een collega, de ander is een familielid verloren. De groep valt stil. Luistert. En stelt dan vragen.   

‘Stoere mannen’

Met een fysieke klacht weten de meeste mensen de huisarts wel te vinden. Bij mentale klachten ligt dat vaak anders, zien Anne Marie Maalderink-Busch, praktijkondersteuner-GGZ en Lilian Grupping, kaderhuisarts GGZ bij Huisartsenorganisatie Oost-Gelderland. Grupping: “Mentale klachten, daar wordt niet zo makkelijk over gesproken. Zeker niet bij, zeg maar, de ‘stoere mannen’.” Waar kom je die groep in onze regio in grote aantallen tegen? Op de Zwarte Cross. Ze lacht: “Als zij niet naar de huisarts komen, dan moeten wij maar naar hen toe gaan.” Met dat idee besloten ze de organisator van de Zwarte Cross, de Feestfabriek, te benaderen.

Ze bleken niet de enige met die wens. Onze GGD staat al jaren met de ‘Veilig Feesten’-stands op de Zwarte Cross. Vanuit Samen Minder Suïcide zocht GGD NOG-projectleider Martine Peppelenbos naar een manier om ook suïcidepreventie een plek te geven op het festival. Waarom juist daar? Peppelenbos verklaart: “Mensen die werkzaam zijn in de agrarische sector hebben relatief een van de hoogste risico’s op zelfdoding. Onze regio bevat veel plattelandsgebied, de agrarische sector is voor ons dus een belangrijke risicogroep. Op de Zwarte Cross zien we veel mensen uit deze doelgroep.” Toen Grupping en Peppelenbos elkaar troffen bij een bijeenkomst van Samen Minder Suïcide, bleek dat ze aan hetzelfde dachten. De huisartsen en praktijkondersteuners-ggz wilden het terrein op, wij hadden met Veilig Feesten al een vertrouwde plek. Dus trokken ze samen op.

Juiste toon

Niemand komt naar de Zwarte Cross met het voornemen om eens rustig over psychische klachten te praten. Daarom moest de vorm aansluiten bij de festivalsfeer. Er waren polsbandjes, zonnebrillen, bordjes met Achterhoekse kreten, een wensboom en een rad waarmee bezoekers konden aangeven hoe ze zich voelden. En natuurlijk die fysieke drempel. Grupping: “Die legden we neer en mensen vroegen nieuwsgierig waar het voor was. Dan konden we uitleggen dat de drempel staat voor de stap om over mentale problemen te praten. Of we stelden de vraag: hoe hoog is jouw drempel om hulp te zoeken?” Ook dragqueen Mary Miracle sloot aan. Zij sprong met bezoekers over de drempel en hielp zo de boodschap zichtbaar te maken dat praten over mentale klachten belangrijk is ongeacht wie of wat je bent. Dat praten helpt.

Het was ook belangrijk de juiste toon te pakken. Luchtig starten, maar ook op het juiste moment een tegenvraag stellen of meebewegen als de toon serieus wordt. “Je kan ook de plank misslaan”, zegt Peppelenbos. Juist daarom stonden er mensen die gewend zijn om met mentale gezondheid om te gaan. Zij konden aansluiten bij de festivaltaal, maar ook inschatten als er iets anders nodig was. Zo ontstonden open gesprekken op een plek waar je dat misschien niet verwacht. Bezoekers vertelden over hun ervaringen, over zorgen om vrienden of verlies door suïcide in hun omgeving. Anderen kwamen later nog eens terug om te zeggen hoe belangrijk ze het vinden dat dit onderwerp op het festival besproken werd. “Daar zit de winst volgens mij alleen al”, zegt Peppelenbos.

Dinsdagdip

De festivalgangers werden ook gewaarschuwd voor de beruchte dinsdagdip. Na een feestelijk weekend vol muziek, drank, vrienden en slaaptekort houdt bijna elke festivalganger nog wel rekening met een brakke maandag, maar juist de dag erna kan dan zwaar vallen. “Dat is de dag waarop het gewone leven zich meldt. Je moet weer een jaar wachten, je ziet je vrienden niet meer, de bankrekening is leeg en je baan is misschien toch niet zo leuk als je dacht”, legt Grupping uit. Die mogelijke dinsdagdip gaven de vrijwilligers daarom bewust mee. Niet om de pret te bederven, wel om te zeggen: kijk ook dan nog even naar elkaar om, zoek elkaar nog even op.

Eerste stap

Ze gingen het festivalterrein op met enthousiaste vrijwilligers, allemaal professionele hulpverleners uit de huisartsenzorg. Op het festival zelf ging het echter niet om hulpverlenen, daarvoor was er zo nodig onder meer het Rode Kruis. Het doel was juist om er eerder bij te zijn. Een gesprek openen voordat klachten ernstig worden. “Suïcidepreventie begint niet bij 113”, zegt Grupping. “We willen veel vroeger in de keten zitten.” Het liefst begint dat in de eigen omgeving, bij vrienden, thuis of op het werk. En als praten daar niet lukt, of als er meer nodig is, dan is de huisarts of praktijkondersteuner een logische eerste stap. Thuisarts.nl biedt ook laagdrempelig betrouwbare informatie.

Zaadje planten

“Het zaadje is behoorlijk geplant”, zegt Peppelenbos. “Dat moeten we warm houden.” Wat Grupping en haar betreft krijgen mentale gezondheid en suïcidepreventie een vaste plek op de Zwarte Cross. Ze willen volgend jaar nog beter zichtbaar aanwezig zijn. Want wat deze editie wel is gebleken; juist in het feestgedruis ontstaan gesprekken die anders misschien niet worden gevoerd.

Hulp nodig?

Heb je mentale klachten of maak je je zorgen om iemand anders? Neem contact op met je huisarts of kijk op thuisarts.nl/psychische-klachten. Denk jij aan zelfdoding? Bel 24/7 gratis en anoniem met 113 of chat op 113.nl.

Afspraak huisarts of praktijkondersteuner

Benieuwd hoe een gesprek bij de huisarts of praktijkondersteuner verloopt? Bekijk de video:

"In disse tente doat wi'j het pas as oke zegd is", staat erop. Vertaald: in deze tent hebben we seks met consent. Een knipoog, maar met een serieuze boodschap erachter. Sense is het centrum voor seksuele gezondheid van de GGD, waar je anoniem terecht kunt met vragen over soa, zwangerschap, anticonceptie en seksualiteit.

Ontbijt met een boodschap

"De vrijdagochtend is van oudsher het moment dat we de camping van de Zwarte Cross opgaan om het gesprek te voeren over seksualiteit", vertelt Anne Nales, coördinator van de Sense-actie bij GGD Noord- en Oost-Gelderland. "Met quizvragen, stickers en spelvormen maken we het makkelijker om te praten over grenzen, toestemming en condoomgebruik. Jongeren zijn dan net wakker en nodigen ons soms uit om bij ze aan te schuiven tijdens het ontbijt. Ze vinden het vaak gezellig en interessant om hier over te praten."

Wat opvalt, is hoe makkelijk het gesprek op gang komt zodra het ijs gebroken is. "Ook voor ons als medewerkers is het elk jaar weer verrassend hoe open jongeren zijn over deze zaken", zegt Anne. "We horen hele mooie positieve dingen, maar soms ook negatieve ervaringen. Hier kunnen we dan meteen op reageren en deze mensen doorverwijzen naar sense.info of het Centrum Seksueel Geweld."

Veel vragen over morningafterpil

Dit jaar viel één onderwerp op: de morningafterpil. "Dit jaar waren er opvallend veel vragen over de morningafterpil. Natuurlijk grijpen we deze gelegenheden aan om goed door te vragen en wijzen we ze ook op ons SOA-spreekuur. Want van onbeschermde seks kunnen kinderen komen, maar ook soa's."

Precies dat is waarom Sense op festivals als de Zwarte Cross staat: niet met opgeheven vinger, maar met een laagdrempelig gesprek op het moment en de plek waar het onderwerp toch al leeft. Reacties als ‘Hé, wat heb jij leuk werk!’ en ‘Wat goed dat jullie dit doen!’ onderstrepen dat de aanpak aanslaat. Een enkeling greep de gelegenheid zelfs aan om te vragen: ‘Kan ik hier een soa-test doen?’

In cijfers

• 200 jongeren gesproken
• 100 stickers uitgedeeld
• 300 condooms uitgedeeld

Tot volgend jaar, als de tenten weer staan en het gesprek opnieuw begint.

Met een draai aan het rad, quizvragen, uitdelen van megapopulaire gadgets en de condoomdemonstratie bleek het helemaal niet zo moeilijk om onderwerpen bespreekbaar te maken waar soms nog een taboe op rust.  De Zwarte Cross-bezoekers deelden hun ervaringen, stelden zich kwetsbaar op en stelden directe vragen over thema’s als suïcide en consent.  

Bedankt

Dank aan alle collega’s, vrijwilligers en partners die het mogelijk maakten om 4 dagen lang in gesprek te gaan met de Zwarte Cross-bezoekers! Mede dankzij de collega’s van GGD IJsselland, GGD Twente, GGD Gelderland-Midden, Unity (IrisZorg Preventie), HuisartsenOrganisatie Oost-Gelderland (HOOG) en natuurlijk de organisatie van de Zwarte Cross kijken we terug op een heerlijke editie. 

Terugblik

Benieuwd naar de sfeer en de gesprekken? Bekijk hieronder onze terugblikvideo. Of zie de festivalinterviews over: condoomgebruik, versieren en anticonceptieadvies door influencers. 

Tot volgend jaar! 

In de video's vertellen trainers en deelnemers over hun ervaringen. Ook wordt stap voor stap uitgelegd hoe een traject verloopt en wat de verschillen zijn tussen beide cursussen. Voor extra herkenbaarheid is voor iedere deelnemende gemeente een eigen versie gemaakt met lokale beelden.

Positieve impact

De video's zijn ontwikkeld naar aanleiding van onderzoek dat we het afgelopen jaar uitvoerden. In gesprekken met ouderen en professionals onderzochten we wat inwoners helpt om actief te blijven en hun risico op vallen te verkleinen. Hieruit bleek niet alleen de positieve impact van valpreventiecursussen, maar ook dat er nog kansen liggen om meer ouderen te bereiken met dit aanbod. "Door te laten zien hoe een traject eruitziet en deelnemers aan het woord te laten, hopen we de drempel voor deelname te verlagen", vertelt Kim Koopmans, adviseur publieke gezondheid van onze GGD.

Behoefte aan voorlichtingsmateriaal

Binnen de ketenwerkgroep Valpreventie in subregio Apeldoorn-Zutphen leefde al langer de wens om toegankelijk en herkenbaar voorlichtingsmateriaal te ontwikkelen. Met deze video’s zetten we daarin een mooie stap.

De video’s zijn breed inzetbaar: tijdens voorlichtingsbijeenkomsten, intakegesprekken en als communicatiemiddel om inwoners te informeren en enthousiasmeren voor deelname aan een valpreventiecursus. De video’s zijn beschikbaar voor gemeenten om via hun eigen communicatiekanalen onder de aandacht te brengen. Zo zorgen we er samen voor dat meer inwoners met verhoogd valrisico, de stap naar een valpreventiecursus weten te zetten.

Wil je meer weten? Neem contact op met Kim Koopmans via k.koopmans@ggdnog.nl.

Voor Robert heeft het onderwerp een persoonlijke betekenis. In 2017 verloor hij een goede vriend aan de gevolgen van TBE. Sindsdien zet hij zich in om meer bekendheid te geven aan deze ziekte. "Wat ik hoop dat mensen meenemen uit deze video, is dat ze weten dat er naast Lyme ook TBE is. En dat er een mogelijkheid is om je te vaccineren, zodat mensen daar zelf een afweging in kunnen maken."

Voorkomen biedt de beste bescherming

Iedereen die buiten komt, kan een tekenbeet oplopen. GGD-arts infectieziektebestrijding Nienke Bakker benadrukt dat voorkomen de beste bescherming biedt: "Om te voorkomen dat je gebeten wordt door een teek is preventie het allerbelangrijkste."

Je verkleint de kans op een tekenbeet door:

• Op de paden te blijven.
• Hoog gras en struiken te vermijden.
• Je huid zoveel mogelijk te bedekken met kleding.
• Blote huid in te smeren met een middel dat DEET bevat.

Controleer jezelf altijd op teken als je in het groen bent geweest. Vind je een teek op je lichaam? Verwijder die dan zo snel mogelijk met een tekentang, tekenkaart of pincet. Nienke: "Bij TBE kan overdracht namelijk direct plaatsvinden na een beet." 

TBE

De meeste mensen worden niet ziek van het TBE-virus, of krijgen milde klachten zoals lichte koorts, hoofdpijn en misselijkheid. In ernstige gevallen kunnen de hersenen, hersenvliezen en het ruggenmerg ontstoken raken. In Nederland is de kans op een TBE-besmetting klein. Het virus komt in bepaalde gebieden in Nederland voor bij ongeveer 1 op de 1.500 teken. Ter vergelijking: de bacterie die de ziekte van Lyme kan veroorzaken komt bij ongeveer 1 op de 5 teken voor. Voor mensen die regelmatig in bossen en natuurgebieden komen of reizen naar gebieden waar TBE vaker voorkomt, kan vaccinatie een extra beschermlaag bieden. Robert: "Ik ben veel buiten om te wandelen en te fietsen. Omdat ik weet welke ernstige gevolgen TBE kan hebben, voel ik mij beter beschermd met het TBE-vaccin."

Bekijk de video om te horen wat TBE is, hoe je de kans op een tekenbeet verkleint en wanneer vaccinatie een overweging kan zijn.

Het RIVM onderzocht ruim 1.600 moedermelkmonsters uit 2020 en 2021 op de aanwezigheid van PFAS. In 82 procent van de monsters bleef de hoeveelheid PFAS onder de risicogrens voor moedermelk. In 18 procent van de monsters lag de hoeveelheid hoger dan de risicogrens.

De hoeveelheid PFAS in moedermelk was in dit onderzoek lager dan in 2014. Dat is voorzichtig goed nieuws. Het laat zien dat maatregelen (zoals een verbod op PFAS) waarschijnlijk helpen.

Meer dan de risicogrens, wat betekent dat?

PFAS kunnen schadelijk zijn voor de gezondheid. Bij baby’s en kinderen kan te veel PFAS invloed hebben op het immuunsysteem. Als de hoeveelheid PFAS boven de risicogrens komt, kunnen we negatieve effecten op het lichaam niet uitsluiten. Dat betekent niet dat een kind daar iets van merkt of ziek wordt. Of iemand ziek wordt, hangt af van verschillende zaken, zoals:

• hoeveel PFAS iemand over een langere periode binnenkrijgt;
• erfelijkheid;
• leefstijl;
• en leefomstandigheden.

Borstvoeding geven

Dit nieuws kan ouders onzeker maken over het geven van borstvoeding aan hun baby. Dat is begrijpelijk, maar het RIVM-rapport geeft geen aanleiding om het advies om borstvoeding te geven te veranderen. Borstvoeding zit vol beschermende stoffen die belangrijk zijn voor de groei en afweer van je baby. De voordelen van borstvoeding zijn groter dan de mogelijke nadelen van PFAS. Daarom heeft het geven van borstvoeding de voorkeur, als dat past bij de moeder en kind.

Lees meer in de uitleg van het Voedingscentrum.

Nederlanders krijgen te veel PFAS binnen

De resultaten van dit onderzoek passen in een breder beeld. Eerder onderzoek liet al zien dat mensen in Nederland via voedsel en drinkwater te veel PFAS binnenkrijgen. Ook hebben bijna alle Nederlanders meer PFAS in hun bloed dan de gezondheidskundige grenswaarde.

PFAS komen in heel Nederland voor, bijvoorbeeld in de bodem, voedsel en het drinkwater. Deze stoffen breken nauwelijks af en blijven daardoor lang aanwezig in het milieu en in het lichaam.

Minder blootstelling aan PFAS is hard nodig

Om gezondheidsrisico’s te verkleinen, moeten we zorgen dat we minder PFAS binnenkrijgen. Daarvoor zijn vooral maatregelen nodig van overheid en bedrijven om PFAS aan de bron aan te pakken. Je kunt zelf niet zoveel doen om te voorkomen dat je PFAS binnenkrijgt. Wel helpt het om gevarieerd te eten en voldoende water te drinken. Ook kun je proberen om zoveel mogelijk voor PFAS-vrije producten te kiezen.

Stoppen-met-rokencoach

De stoppen-met-rokencoach (SMR-coach) in Zutphen wordt steeds beter gevonden. Bij de start van het project was er, naast begeleiding door huisartsen en praktijkondersteuners, geen zelfstandige SMR-coach actief in Zutphen. Sinds 2024 biedt Heidi Willems vanuit Rookvrij en Fitter aanvullende individuele en groepsbegeleiding. Inmiddels zijn meer dan 80 volwassenen en jongeren gestart met begeleiding bij stoppen met roken of vapen. 

Ondersteuning van professionals

Ook professionals spelen een belangrijke rol. Zij hebben vaak contact met inwoners en kunnen signaleren, het gesprek starten en inwoners op weg helpen naar passende ondersteuning. Daarom wordt binnen de wijkaanpak de VBA+ training (VBA+: Advies- en verwijsmethode - Trimbos-instituut) aangeboden, op locatie en online. De training helpt om op een open en niet-oordelende manier te praten over roken en vapen. Ook is er aandacht voor actuele ontwikkelingen rondom vapen, de aantrekkingskracht op jongeren en signalen die professionals kunnen herkennen. 

Ongeveer 50 professionals zijn inmiddels getraind. Daarnaast waren er voorlichtingen bij onder andere GGNet en zijn jeugdverpleegkundigen van de GGD online bijgepraat over roken en vapen onder jongeren. Ook Perspectief Zutphen past de VBA+ werkwijze actief toe.

Zichtbaar in de wijk

Naast het trainen van professionals wordt ook in de wijk het gesprek gevoerd. Door aanwezig te zijn op locaties waar inwoners komen en aan te sluiten bij wat er speelt, ontstaan waardevolle gesprekken. Daarbij helpt de STOPPER, een gesprekstool die speciaal binnen de wijkaanpak is ontwikkeld, om het gesprek laagdrempelig te openen.

Meer aandacht voor jongeren

Jongeren zijn een belangrijke doelgroep. Daarom zijn gastlessen en activiteiten georganiseerd op scholen, waaronder de ISK, De Parel, De Achtsprong en het Isendoorn College. In deze bijeenkomsten is ruimte voor informatie, vragen en ervaringen. Ook ouders krijgen handvatten om thuis het gesprek aan te gaan. 

Jongeren bereiken via sociale media

Om jongeren ook online te bereiken, is samen met jongeren een campagne ontwikkeld voor Instagram en Snapchat. De video’s met straatinterviews sluiten aan bij vragen en misverstanden die leven onder jongeren en laten zien dat hulp beschikbaar is. Ook leidde de campagne tot concrete hulpvragen: twee 13-jarige meisjes meldden zich naar aanleiding van de video’s bij de SMR-coach. Daarmee laat de aanpak zien dat online zichtbaarheid kan bijdragen aan het vinden van passende ondersteuning.

Samen verder

Na de zomer krijgt Over Gezondheid GespROKEN een vervolg. Van september tot en met december 2026 blijven de partners inzetten op gesprekken in de wijk, ondersteuning van professionals, activiteiten op scholen, online zichtbaarheid en een toegankelijk stopaanbod. Ook wordt gekeken hoe de samenwerking rondom scholen en jongeren kan worden versterkt.

Samenwerkingspartners

Over Gezondheid GespROKEN is een samenwerking van GGD Noord- en Oost-Gelderland, Gemeente Zutphen, Perspectief Zutphen, Tactus Verslavingszorg, Rookvrij en Fitter en verschillende andere partners. De aanpak sluit aan bij het landelijke programma Een Rookvrij Leven voor Iedereen van Pharos en GGD GHOR Nederland. 

Wil jij binnen jouw gemeente aan de slag met dit thema? Neem contact op via adviseringpubliekegezondheid@ggdnog.nl.  

Samen werken aan rookvrije omgevingen

Gemeenten bepalen zelf met welke omgeving(en) zij aan de slag gaan. We ontwikkelen verschillende vragenlijsten: voor sportverenigingen, speeltuinen, dierentuinen of attractieparken, campings of vakantieparken en buurthuizen. Daarin vragen we onder andere naar de rookvrij status, het beleid of afspraken over roken en de behoefte aan ondersteuning.

Resultaten

Gemeenten krijgen beter inzicht in hoe rookvrij de gekozen (kind)omgeving is. Op basis hiervan zetten zij vervolgstappen. Gemeenten delen ook mooie voorbeelden met elkaar (zie ook de interviews op de pagina Rookvrije kindomgeving) en stimuleren elkaar om actief aan de slag te gaan met dit thema. Ook werken zij nauwer samen met partners, zoals JOGG TeamFit. In veel gemeenten is deze samenwerking vastgelegd voor de langere termijn.

Meer weten of zelf aan de slag?

De ontwikkelde vragenlijsten zijn nog beschikbaar voor gemeenten en organisaties. Wil je hiermee aan de slag? We kunnen ondersteuning bieden bij het inzetten en analyseren van de vragenlijsten. Ga naar de pagina Rookvrije kindomgeving en lees meer over het project, de interviews en de beschikbare materialen. 

Je vindt ons op de Zwarte Cross met 2 stands: op het festivalterrein en op de camping. Doe mee aan onze quiz over seksualiteit en win leuke gadgets zoals zonnebrand, condooms, waaiers en poncho's! Bij onze stands kun je ook terecht voor al je vragen over schurft, teken, hitte en gehoorschade. Op het festivalterrein delen we onze stand met Unity, waar je ook alles kunt vragen over alcohol en drugs.

Volg ons Instagramkanaal voor leuke updates tijdens de Zwarte Cross!

Uit de resultaten blijkt dat veel van de respondenten een stevig sociaal netwerk heeft en oog heeft voor anderen. Ook voelt een groot deel zich redelijk tot goed voorbereid op noodsituaties. We zien daarnaast een duidelijke samenhang: waar sociale cohesie sterker is, is ook de weerbaarheid groter. GGD-onderzoeker Petra Boluijt: "Wel zijn er verschillen tussen groepen. Inwoners die moeite hebben met rondkomen of zich eenzaam voelen, scoren minder gunstig. Mensen die vrijwilligerswerk doen, juist positiever.”

Sociale cohesie versterken

In totaal deden 2.829 inwoners uit de regio mee aan dit onderzoek. De resultaten laten zien dat er (zeker binnen bepaalde groepen) nog kansen liggen om sociale cohesie en weerbaarheid verder te versterken. Als je als gemeente hierop wilt inzetten, is het belangrijk om vooral te kijken wat er al wel is en haakjes te zoeken om de sociale cohesie te versterken. Betrek hier ook de gemeenschap bij.

Meer weten?

Download het onderzoeksrapport 'Samen sterk in crisissituaties' voor alle resultaten en aanbevelingen.
Vragen of verder van gedachten wisselen? Dat kan! Stuur een e-mail naar onderzoek@ggdnog.nl

De basis ligt bij echte aandacht, zegt onze jeugdarts Anne Wil Veldman. “Als zorgverlener begin je met echt luisteren, zonder oordeel horen wat er leeft en speelt bij het kind, de jongere, de school of de gemeente. Pas dan kun je verder kijken wat nodig is en wat effectief is.” Jacqueline Bijl en Esther Stunnenberg, assistenten jeugdgezondheidszorg, herkennen dat. “Het helpt als kinderen vertrouwen in je hebben; dan komt de boodschap beter over. Het verhaal moet aansluiten bij de belevingswereld en de taal van de kinderen. Ook is het belangrijk om ouders zowel voor- als achteraf goed te betrekken.”

Kleine contacten, grote waarde

Preventie speelt zich ook af in het contact met ouders. Pamela Jansen van het ondersteuningsbureau JGZ spreekt ouders en verzorgers dagelijks, telefonisch en per mail. “Door ouders goed te adviseren, te informeren, mee te denken en afspraken opnieuw in te plannen als dat nodig is, zorgen we ervoor dat kinderen toch gezien worden. Preventie begint bij een goed eerste klantvriendelijke contact.” Jacqueline en Esther vullen aan dat preventie ook thuis begint. “Door als ouders kritisch te kijken naar je eigen leefstijl, geef je een belangrijk voorbeeld aan je kind; en goed voorbeeld doet goed volgen.”

Vroeg erbij zijn, maakt verschil

Hoe eerder een signaal wordt opgepikt, hoe groter het verschil. Logopedist Bertine Kijk in de Vegte ziet dat dagelijks in haar werk. “De logopedische screening (een van onze basistaken) is een waardevol vangnet dat bijdraagt aan een zo goed mogelijke start in groep 3. Zo creëer je gelijke kansen voor ieder kind. Als een taalachterstand op tijd wordt opgemerkt, kun je sneller ondersteuning bieden en ouders helpen om de spraak- en taalontwikkeling van hun kind te stimuleren. Ook is primaire preventie belangrijk, zodat alle ouders weten hoe ze de spraak- en taalontwikkeling kunnen stimuleren en mondfuncties kunnen trainen."

Aandacht maakt het verschil

Soms is één goed gesprek genoeg om iets in beweging te zetten. Anne Wil Veldman vertelt over jongeren die zij spreekt vanwege verminderde schoolaanwezigheid. “Ik ga dan niet meteen in op schoolse zaken. Eerst luister ik: wie zit er voor mij, wat speelt er in het leven, wat gaat er goed en wat gaat er minder? Daardoor ontstaat een ander gesprek en vaak ook meer ruimte voor een plan van aanpak. Zo voorkomen we samen dat een jongere volledig uitvalt op school en in sociaal opzicht.” Diezelfde aandacht is ook thuis van grote waarde. Door als ouder gebruik te maken van alledaagse momenten om in gesprek te gaan, kun je spelenderwijs aansluiten bij wat je kind bezighoudt en de ontwikkeling stimuleren. Bertine Kijk in de Vegte: “Volg daarin het initiatief van je kind, vul aan waar nodig en wees je ook bewust van het effect van sociale media en probeer schermtijd te beperken.”

Afweging maken

Juist bij inzet op lokaal niveau is het belangrijk om goed stil te staan bij de maatschappelijke en ethische kanten van rioolwateronderzoek. Een combinatie van methoden (literatuuronderzoek, een moreel beraad, workshops en een interactieve oefening) leidde tot een waardenkompas waarin de belangrijkste afwegingen terugkomen. Denk aan gezondheidsbescherming: draagt het onderzoek bij aan een duidelijk gezondheidsdoel? Maar ook aan de noodzaak: is deze methode echt nodig, of zijn er minder ingrijpende alternatieven? Ook spelen vragen rond kosten, vertrouwen en het voorkomen van stigmatisering een belangrijke rol.

Met dit waardenkompas wil onze GGD bijdragen aan een zorgvuldige en transparante inzet van rioolwateronderzoek. Lees meer over het onderzoek en bekijk het waardenkompas.

Meer weten? Stuur een e-mail naar Julia Hiddink, adviseur doorontwikkeling infectieziektebestrijding.

Gezondheidsbescherming?

Zorg dat het onderzoek bijdraagt aan een duidelijk volksgezondheidsdoel,
zoals het voorkomen van ziekteverspreiding of het beschermen van kwetsbare groepen.

Handelingsperspectief?

Formuleer de aanknopingspunten voor gerichte acties zoals informeren, testen of vaccineren.

Noodzakelijkheid?

Zet rioolwateronderzoek in als de ernst van de situatie het rechtvaardigt en minder ingrijpende maatregelen ontoereikend zijn.

Kosten en middelen?

Zorg voor een goede balans tussen de inzet van mensen, middelen en technologie en de verwachte gezondheidswinst.

Samenwerking?

Breng relevante stakeholders zoals gemeente, gemeenschap en ketenpartners in kaart en werk waar mogelijk samen.

Privacy?

Waarborg anonimiteit; voorkom zoveel mogelijk dat riooldata te herleiden zijn tot individuen.

Stigmatisering?

Minimaliseer de kans dat uitkomsten leiden tot negatieve beeldvorming van wijken of bevolkingsgroepen.

Vertrouwen?

Bouw aan vertrouwen door transparant te zijn over doel, inzet en gebruik van data en zorgvuldig te handelen.

In Noord- en Oost-Gelderland werken scholen samen met de GGD en gemeenten aan een gezonde en veilige ontwikkeling van kinderen en jongeren. Belangrijk is om aan het thema te blijven werken. Dit doen we samen met alle partners. 

Wat kun je als gemeente doen?

• Stimuleer scholen om te werken met de Gezonde School‑aanpak
• Veranker het thema in lokaal jeugd- en gezondheidsbeleid
• Faciliteer samenwerking tussen onderwijs, GGD en (jeugd)partners
• Investeer in preventie en deskundigheidsbevordering van professionals

Vragen of meer informatie? Neem contact op met gezondeschool@ggdnog.nl.

Eva’s broer overlijdt in 2025. Hij is 37 jaar. Al langere tijd zag zij dat het niet goed met hem ging. Ze probeerde er voor hem te zijn: door te praten, te bellen en samen op pad te gaan. “Het heeft zijn dood niet voorkomen,” zegt ze. “Maar praten haalde wel iets van de eenzaamheid weg.”

Het verhaal van Eva laat zien hoe belangrijk het is om het gesprek aan te gaan, ook als dat spannend of ongemakkelijk voelt.

Lees het volledige interview hieronder en ontdek wat praten kan betekenen in tijden van rouw.

97% van de kinderen heeft een (zeer) goede ervaren gezondheid. Toch heeft 9% een verhoogde kans op psychosociale problemen. Ook wordt 1 op de 4 kinderen gepest.

Verschillen tussen gezinnen

Kinderen die opgroeien in gezinnen die moeite hebben met rondkomen, hebben vaker gezondheidsproblemen. Deze kinderen eten minder vaak dagelijkse groente, hebben vaker psychosociale klachten, zijn minder vaak lid van een club of vereniging en wonen minder vaak in een kindvriendelijke buurt. Ook ervaren hun ouders vaker stress bij de opvoeding en hebben zij vaker behoefte aan hulp.

“Waar je opgroeit en hoeveel geld er thuis is, heeft invloed op je gezondheid,” zegt Jacqueline Baardman, directeur publieke gezondheid van GGD NOG. “Kinderen in gezinnen met geldzorgen hebben minder kansen om gezond op te groeien. Daarom is het belangrijk dat we deze gezinnen op tijd ondersteunen. Met Kansrijke Start werken we daar samen met gemeenten en partners aan.”

Het programma Kansrijke Start richt zich op een goede start voor ieder kind. Want een sterke basis kan ongelijkheid en problemen op latere leeftijd voorkomen. Om gezondheidsverschillen kleiner te maken, is gerichte ondersteuning nodig. Bijvoorbeeld het vergoeden van sportclubs of zwemlessen, groente en fruit op school en gezonde schoolmaaltijden. 

Gezonde eetkeuzes en bewegen

Steeds minder kinderen drinken dagelijks suikerhoudende drankjes. Ook eet een groot deel dagelijks fruit en groente. Die ontwikkeling is nu gestabiliseerd na een jarenlange toename. 

Voldoende bewegen blijft lastig. 41% van de kinderen sport of beweegt minimaal 1 uur. Ook spelen kinderen minder vaak buiten en gaan zij minder vaak lopend of zelf fietsend naar school.

Over de Kindermonitor

De Kindermonitor is een vragenlijstonderzoek van GGD Noord- en Oost-Gelderland onder ouders met kinderen van 6 maanden tot en met 12 jaar. In 2025 deden ruim 12.500 ouders mee. Zij beantwoordden vragen over opvoeding, gezondheid en leefstijl.

De Kindermonitor wordt elke 4 jaar uitgevoerd sinds 2009. De resultaten helpen gemeenten en organisaties om beleid te maken en te verbeteren. GGD NOG voert de Kindermonitor uit samen met Icare JGZ, Vérian, Yunio en CJG Apeldoorn.

Lees het artikel van de Gelderlander over de Kindermonitor.

Hoe voorkom je klachten van de eikenprocessierups?

Vermijd als het kan plekken met veel nesten. Meestal staan op die plekken bordjes of zitten er waarschuwingslinten om de bomen. Maar let op: ook in bomen zonder waarschuwingslinten kunnen nesten zitten. Vooral lanen met eikenbomen zijn berucht. Ga je fietsen of wandelen? Draag dan een lange broek en lange mouwen en bedek je nek en hals. Ga niet op de grond onder besmette bomen zitten.

Wat kun je doen als je klachten hebt door de eikenprocessierups?

De brandharen veroorzaken bultjes en jeuk. Dat kan heftig zijn, meestal verdwijnen de klachten binnen een week of twee vanzelf. Strip eerst je huid met plakband en spoel daarna af met lauw water. Zo verwijder je de brandharen.

Heb je veel jeuk? Een verkoelende zalf of crème kan helpen. Ook kun je anti-allergie tabletten gebruiken om de jeuk te verlichten. Je kunt dit zonder recept bij de drogist of apotheek kopen. Vraag na welk product hiervoor het meest geschikt is.

Moet je naar de huisarts als je ‘geprikt’ bent door de haren van de eikenprocessierups?

Een enkele keer zijn de klachten heftiger. Bel de huisarts als:

• Je heftige jeuk houdt, ook na het opvolgen van de adviezen.
• Je last van je ogen krijgt (roodheid, zwelling) en spoelen met lauw water niet helpt. Soms geeft een brandhaar die in het oog blijft steken een oogontsteking.

Bel direct 112 bij:

• Snel toenemende benauwdheid en/of;
• Steeds dikkere oogleden, lippen en/of tong.

Dit wijst op een ernstige allergische reactie en dan moet je snel medische hulp zoeken.

Het virus aan boord van het schip blijkt de Andesvariant van het hantavirus te zijn. Het Andesvirus is een van de vele soorten hantavirussen. Dit type virus komt vooral voor in Noord- en Zuid-Amerika. Het hantavirus kan via urine, ontlasting en speeksel van ratten en muizen overgedragen worden op mensen. Mensen kunnen het virus ook krijgen door een beet van een besmet knaagdier of als zij voedsel eten dat door knaagdieren is besmet. Er zijn aanwijzingen dat het Andesvirus van mens op mens over te dragen is. Dit komt heel weinig voor. Dit gebeurt alleen als mensen heel nauw contact met elkaar hebben.

Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) is de kans dat het virus zich in Nederland verspreidt heel klein. Daarom is er geen reden tot ongerustheid.

Wanneer loop je wel mogelijk risico?

Op 25 april 2026 op een vlucht van Johannesburg naar Amsterdam is een vrouw kort aan boord geweest waarbij het Andesvirus is vastgesteld. Er wordt vliegtuigcontactonderzoek gedaan om in kaart te brengen wie mogelijk risico liep. Alle passagiers worden geïnformeerd. 

We onderscheiden drie groepen:

• Intensief contact: GGD neemt actief contact op en monitort deze personen tot 1 juni.
• In de buurt gezeten: de rij zelf en 2 rijen voor en achter de besmette passagier. Let zelf op klachten tot 1 juni en neem bij klachten contact op met de lokale GGD. 
• Overige passagiers: elders in het vliegtuig. Deze mensen lopen geen risico.

Passagiers die zijn doorgereisd worden geïnformeerd door het RIVM.

Kijk voor de meest recente stand van zaken op de website van het RIVM. 

Ik heb een brief ontvangen

Heb je een brief ontvangen en heb je klachten? Bel met de afdeling infectieziektebestrijding via 088 443 3000 op werkdagen van 8.30 - 16.30 uur.

Ik heb geen brief ontvangen

Voor personen die geen brief hebben ontvangen is de GGD beschikbaar op werkdagen van 8.30 - 16.30 uur. Heb je klachten? Neem dan contact op met je huisarts. 

Als GGD werken we elke dag aan een gezonde samenleving. Vaak onzichtbaar, maar altijd met impact: van het signaleren van gezondheidsrisico’s tot het ondersteunen van gemeenten, scholen en inwoners. Van jong tot oud.

In de animatie laten we zien hoe we werken aan:

• kansrijk opgroeien
• gelijke kansen op gezondheid
• mentale gezondheid
• vitaal ouder worden
• een gezonde leefomgeving

Samen met gemeenten, zorgpartners en inwoners zetten we ons in voor preventie en gezondheid dichtbij huis. Nieuwsgierig wat wij voor jou betekenen? Bekijk hieronder de animatie!

In deze video kijken de bestuurders terug, en geven ze hun opvolgers waardevolle tips mee. Over samenwerken en het belang van blijven kijken naar wat echt nodig is voor de samenleving.

Wij bedanken Anja Prins, Jorik Huizinga, Maarten Reckman, Jim van den Hoorn, Peter Wormskamp, Joop Wikkerink en Wimar Jaeger hartelijk voor hun inzet, samenwerking en toewijding aan de publieke gezondheid in de afgelopen tijd.

Benieuwd naar meer? Bekijk hier de playlist met alle individuele video's van de bestuurders. 
Meer informatie over het bestuur van de GGD. 

De luchtkwaliteit in Gelderland en Overijssel is de afgelopen jaren verbeterd. Dat levert aantoonbare gezondheidswinst op. Toch is luchtvervuiling nog steeds een groot risico voor de volksgezondheid.

Onderzoek GGD'en

Uit onderzoek van de GGD’en uit Gelderland en Overijssel blijkt dat niemand in 2023 woonde op een plek die voldoet aan de advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie. De impact is aanzienlijk: luchtverontreiniging draagt bij aan onder andere hart- en vaatziekten, longkanker en astma. Zo wordt 1 op de 7 beroertes veroorzaakt door luchtvervuiling.

Verdere inzet noodzakelijk

Inwoners leven gemiddeld 8 tot 9 maanden korter door luchtverontreiniging. Dat effect is vergelijkbaar met het meeroken van 3 sigaretten per dag.
De belangrijkste bronnen zijn wegverkeer, houtstook, industrie en veehouderij. Ondanks eerdere verbeteringen blijft verdere inzet noodzakelijk. Gerichte maatregelen kunnen de luchtkwaliteit verder verbeteren en zorgen voor extra gezondheidswinst.

Benieuwd naar alle inzichten en resultaten? Download hieronder het rapport.